उपमा

उपमा

आज " श्रावणात घन निळा बरसला " हे गाणं रेडिओवर सुरू होतं , बाहेर पाऊसही पडत होता . ते ऐकतांना कदाचित मी शांत एकटी बसले होते म्हणून की काय , एकूणएक  शब्द अगदी लक्षपूर्वक ऐकत होते .  लहानपणापासून  हे गाणं ऐकतेय .  आज त्यातले शब्द न शब्द परत ऐकतांना जाणवलं , या गाण्यातून , आपण सर्व ,  श्रावण कित्ती वर्ष जगतोय , अनुभवतोय  . मंगेश पाडगावकरांचे शब्द ,  श्रीनिवास खळे यांच्या संगीत आणि लता मंगेशकर यांच्या आवाजाने गुंफलेलं हे सुंदर गाणं ऐकल्यावर  असच वाटतं , हो न ? किती सुंदर शब्द ,  कित्ती सुरेख आणि आकर्षक उपमा . व्वा ! रिमझिम रेशीमधारा , पाचूच्या हिरव्या माहेरी ऊन हळदीचे , स्वप्नांचे पक्षी , रंगांच्या रानात , थेंबाचे फुलपाखरू , अप्रतिम । अप्रतिम !  अगदी डोळ्यांसमोर  ते चित्र उभं राहतं .  साध्या सोप्या सहज भाषेतूनही मनापर्यंत पोहोचणारी , आजही पाठ असणारी शाळेतली कविता . ' श्रावण मासी हर्ष मानसी ' ही तर आजही  श्रावणाचा सुंदर अनुभव मनाला देते . हो न ?

उपमा हा भाषेचा एक अलंकार . अलंकार घातल्यावर मूर्ती असो वा मनुष्य , त्यांचं सौन्दर्य वाढतं . त्याचप्रमाणे वेगवेगळे अलंकार घातल्यावर भाषाही जास्त आकर्षक वाटते . जस ,  पुस्तकात वाक्य असेल "  मुख खूप सुंदर आहे ' तर सुंदर म्हणजे नक्की कसं याची कल्पना  येत नाही .  तेच जर वाक्य असेल ,  ' मुख म्हणजे जणू कमळच ' हे वाक्य वाचल्यावर ती व्यक्ती जरी काल्पनिक असली तरीही ती  किती सुंदर असेल याची  कल्पना उपमा वाचून ,  करून आपण पुढे वाचू लागतो . बरोबर न ?

जसा जसा अजून यावर विचार करू लागतो तस तस कित्ती लेखक , कवी , त्यांनी लिहिलेली पुस्तकं , त्यातली अलंकारिक भाषा , तर कधी मनाला भावणारी साधी , सोपी , सहज , तरीही सुंदर अशी वर्णन  आठवतात . ' जे न देखे रवी ते देखे कवि' याची वारंवार प्रचिती येते .

उपमा फक्त गद्य किंवा पद्म यातच दिल्या जातात अस नाही . आपल्या दैनंदिन जीवनातही आपण त्या ऐकत असतो . उपमा कधी मजेदार असतात , कधी उपरोधक असतात तर कधी लाडाने , प्रेमाने दिलेल्या असतात . उपमा ऐकल्यावर ती व्यक्ती किंवा वस्तू डोळ्यासमोर उभी रहाते .

लहान मुलांचे पुऱ्यांसारखे गाल म्हंटले की तळताना टम्म फुगलेली पुरी आठवते . गाल अगदी रसगुल्ला आहे म्हंटलं की नक्कीच ते मूल खूप गोड असेल असं वाटतं , वाटतं न .

भोपळा , माठ ,  मिरची त्यातही लवंगी मिरची , कमची , काकडी , चवळीची शेंग , सुतासारखा सरळ , हरिश्चंद्र , भोळासांब , लक्ष्मी नारायणाचा जोडा हे आणि असे बरेच शब्द ऐकले की ती व्यक्ती कशी असेल याचा त्या व्यक्तीला न पाहताही अंदाज बांधता येतो . येतो न , आणि आठवले ही असतील आपल्याच आजूबाजूचे लोक , आठवले न ?

निरनिराळ्या उपमा निरनिराळ्या ठिकाणी अनपेक्षित , अचानक जेव्हा सुचतात किंवा ऐकू येतात त्यावेळी  हसू येतं . समोरून कुणी खूप हळू चालत येत असेल  तर ,  ' ' काच नाहीये खाली , ये पटकन धांवत ' अस चिडवल्या जात तर 'अगदी हळू ये  , जपून ये हं  ,  हे सांगायला ' खाली काच आहे असं समजून चाल ' अस सांगितल्या जात.  उपमा एकच मात्र एका वाक्यात मिश्किल भाव आहेत तर एकात काळजी . आहे न मजा ?

एक उपमा आणि त्यावरचा विनोद नेहमी वाचल्या आणि ऐकल्या जातो ,  ' प्रेमाला उपमा नाही ' का ?  तर म्हणे ' घरात रवा नाही ' . हा विनोद म्हणजे ' प्रेम ' आणि ' उपमा '  यातला बादरायण संबंध जरी असला तरी , जरा विचार करा  ,  की या रव्याच्या पदार्थाचं नाव उपमा कुणी ठेवलं असेल ?  आणि का ? 

बघा हं , रवा हे काही पीठ नाही , बरोबर  ? रव्याचा प्रत्येक कण वेगळा असतो  .  रवा जेव्हा भाजला जातो , तप्त होतो त्याचा रंग सुंदर तांबूस होतो . जास्त भाजला गेला तर जळतो , कमी भाजला तर उपमा खमंग होत नाही . त्यात कढीपत्ता , कांदा ,  मिरची , शेंगदाणे आणि आवडीप्रमाणे बरच काही यांची फोडणी घालुन आवश्यक तेवढं पाणी घातलं की झाला खमंग  उपमा तयार . पाणी कमी झालं तर तो घट्ट होणार , जास्त झालं तर पातळ , बरोबर न ? वरून सजवायला कोथिंबीर आणि जोडीला खोबऱ्याची चटणी  असेल तर मग , अहाहा !  तसच तर आहे न आयुष्यही. रव्याचा एकेक कण म्हणजे  जसा आयुष्यातला एक एक दिवस . रवा ज्याप्रमाणे भाजला जातो , खरपूस होतो त्याचप्रमाणे आयुष्याच्या उन्हात एक एक दिवस जगतांना ,  त्यात तावून सुलाखून निघतांना व्यक्तीवर परिपक्वतेचा  रंग चढायला लागतो . परिपक्व व्यक्तीच्या जीवनाला  सुख , दुःख  यांची  फोडणी असतेच .  त्यात शिक्षण , ध्येय , काम , सहनशीलता , जबाबदारी आणि बरंच काही  घातल्या जातं . त्यात घालायचं मेहनतीचं पाणी , ते मात्र आवश्यक तेवढं हवंच  की झाला खमंग आणि मऊसूत उपमा तयार . त्याला समाधानाची जोड असेल तर क्या बात है ।

#प्रेमालाउपमानाही, #श्रावणमासीहर्षमानसी, #श्रावणातघननिळाबरसला,