वर्तुळ

वर्तुळ

आज बागेत काम करतांना थकून  एका पायरीवर बसले असतांना चाळा म्हणून सहज हातातली काडी मातीत फिरवत होते . थोड्यावेळाने लक्षात आलं , अरे मी तर  गोल , त्रिकोण , चौकोन , षटकोन असे सगळे भूमितीतले आकार काढते आहे . शाळेत असतांना  compass , स्केल , divider वापरून भूमितीत सगळ्या diagram काढणं हा माझा खूप आवडीचा अभ्यास .  एक वर्तुळ  ,  त्यात त्रिकोण तर कधी चौकोन , आयताकार , benzene रिंग , tangent , secant , वेगवेगळ्या अंशाचे कोन  , perpendicular , वा खूप दिवसांनी त्या सगळ्या ची आठवण झाली . 

भूमितीतच नाही तर चित्रकला शिकतांनाही सुरुवातीला  गोल , चौकोन , त्रिकोण हेच मूळ आकार काढून रंग भरायला आपण सर्व शिकतो . बरोबर ना ? प्रत्येक आकाराचा संबंध हळूहळू दिसणाऱ्या आजूबाजूच्या वस्तूंबरोबर जोडला जातो . 

त्रिकोण म्हंटल की दिसतो डोळ्यांपुढे डोंगर , एखादी मस्त पावसाळ्यात हिरवीगार झालेली टेकडी , पेपरचे तयार केलेले बाण जे दोन हातात धरून बरोब्बर नेम धरून वर्गात दूर बसलेल्या मित्रांवर झुउउऊ करून फेकायचे असतात ते . आठवले ? तर कधी आठवतात छान ग्रिल केलेले चीज sandwich , कधी बरमुडा ट्रँगल ही आठवतो . बरमुडा ट्रँगल बरोबर जोडल्या गेलेल्या गूढ आणि रम्य कथा हेही या आकर्षणाच मूळ असतं . प्रत्येक आकार हा निरनिराळी आठवण देऊन जातो . बरोबर ना ?  

चौकोन  म्हंटला की आठवतात शंकरपाळे ,  शाळेतला फळा . त्यावर  काढलेली चित्रही . शाळेतले डेस्क , त्यावर खडूने , पेनने काढलेली चित्र , नांव , हो ना ? त्यात खाली लपवून  वर्ग सुरू असतांना खाल्लेली चोकोनी डब्यातली भाजी पोळी .  चित्रकलेच्या वर्गात पहिल्यांदा काढलेलं घर देखील तर चौकोनीच काढतो आपण , त्यावर मग एक त्रिकोणी टोपीही घालतो कौलारू घर दाखवायला . त्या घराचं दार चौकोनीच असतं , असतं ना ? 

गोल शब्द म्हटला की आठवतो लहानपणीचा ' गोल गोल राणी ' हा खेळ . पृथ्वी गोल , चंद्र , सूर्य गोल देवांच्या डोक्यामागचं वलय गोल , 

ट्राफिक सिग्नल चे light गोल , कंचे , मणी , मोती गोल . इतकंच कशाला कुठल्या होंर्डिंग वर VIP लोकांच्या फोटोना गोल वलय असतं . पूर्वी दूरदर्शनवर संध्याकाळी कार्यक्रम सुरू व्हायच्या आधी दिसणारा , अंतराळात विलीन होत जाणारा तो गोल , ते संगीत आजही आठवतं .  कुठलीही लिपी लिहितांना गोल आकारचा खूप उपयोग केल्या जातो , कुठे अर्ध गोल , कुठे पूर्ण तर कुठे लंबोळका गोल.  

भूमितीत खरतर अजून भरपूर आकार  आपण शिकतो , काढतो , तरी खरी सुरुवात होते ती त्रिकोणापासून . कोन कुठलाही असो ,  त्रिकोण अथवा चौकोन असो , त्याला टोक हे असतंच  . टोक हे टोकदार असतं , हो ना ?  दृष्टिकोण देखील टोकाचा असेल तर टोचतोच. कोन आला की टोचलाच म्हणून समजा . यात एकप्रकारची बंदिस्त भावना जाणवते . त्रिकोण असो अथवा चौकोन , तो आखीव रेखीव असतो .  बंदिस्त असतो . त्याच्या बाहेर जाता येत नाही . जस एक छान नौकरी , घर , संसार , आपले छंद , मित्र  या काटकोन त्रिकोणात म्हणा अथवा चौकटीत आपण सगळे जगत असतो तस . चौकट म्हंटल की चार दिशा स्पष्ट असतात . काही वेळा या  4  न राहता त्या वाढत जातात , दशभुज म्हणा ना?  

चौकोनाच्या दाही दिशा सांगता येतात , पाहता येतात मात्र या चौकोनाच्या बाहेरही एक वर्तुळ आहे हे फार कमी लोकांना लक्षात येतं . 

भगवान बुद्ध हे एका वैभवशाली राजा शुद्धोधनाचे पुत्र होते . समृद्ध राज्य , बायको , मुलगा सगळं काही होतं . पुढे चक्रवर्ती राजेही  झाले  असते . एका वैभवशाली  चौकटीत राहत होते . ते ती वैभवशाली चौकट मोडून बाहेर न पडते  तर आज चक्रवर्ती राजा सिद्धार्थ म्हणून किती लोकांच्या आणि किती वर्षे लक्षात राहिले असते ? 

शहाजी राजे , जिजामाता यांची  त्यावेळी एक सरदार म्हणून समृद्ध चौकट होती . पुढच्या पिढया  बसून खाऊ शकतील इतकी संपत्ती होती . ती समृद्ध चौकट मोडून ते बाहेर पडले नसते  तर ? तर आज राजे शहाजी, जिजाऊं , त्यांनी घडवलेले शिवाजी महाराज  किती लोकांना माहिती असते ? 

संत तुकाराम सावकार होते . शेती विषयक ज्ञानी होते . प्रतिभावान कवी होते . त्यांच्या अभंगातून त्यांचे शेतीविषयक ज्ञान , प्रतिभा जाणवते .  ते देखील त्या समृद्ध चौकटीतच राहिले असते तर ?  त्यांनीही जे केले ते न करते तर ? सावकार तुकाराम म्हणून किती काळ लोकांच्या आठवणीत ते राहिले असते ? अशी एकापेक्षा एक सरस  उदाहरणे आपण सर्व जाणतो .

वर्तुळाचा  नियम आहे , जेथे आरंभ तेथेच समाप्ती. चौकटीत शिरून बहुतांशी सर्व तिथेच  वर्तुळाकार  गोल गोल फिरत राहतात .  चौकटीच्या बाहेर अजून  एक वर्तुळ आहे हे लक्षात येणारे कमी . खरतर वर्तुळाच्या अगणित दिशा आहेत .  मध्यबिंदू पासून हव्या त्या दिशेला कुठेही जाता येत .  त्याचा आवाका अमर्याद असतो .  

गाडगे बाबा , ज्योतिबा फुले ,  नेताजी सुभाषचंद्र बोस , बाबा आमटे अश्या कितीतरी लोकांची नाव आपल्या सर्वांना ज्ञात आहेत .  जुन्या वेळेचे लोक असोत अथवा नवीन . सामान्य लोकं चौकटीत जगतात आणि असामान्य लोकं त्या चौकटीला भेदून विश्वात्मक वर्तुळाचे प्रवासी होतात , महान होतात तर काही गौतम बुद्धांसारखे त्या वर्तुळालाही भेदून विश्वव्यापी होतात .

#वर्तुळ  , #विश्वव्यापी , #गौतमबुद्ध , #geometry