ग्रह म्हंटल की आपसूकच तारेही आठवतात . ' ग्रहतारे ' असंच म्हंटल्या जातं . जुळ्याचं दुखणं म्हणतात तसं , हो ना . आता तुम्हाला वाटेल आज काय ग्रहतारे , भविष्य यावर ब्लॉग आहे की काय ? घाबरू नका , तस काहीही करायचा माझा मानस नाही . त्यामुळे ब्लॉगच नाव वाचून तुमचा असा ग्रह झाला असेल तर तो ताबडतोब बदला .
आता हा ब्लॉग लिहिण्याचा विचार माझ्या मनात येण्याचं कारण काय म्हणाल तर त्याच झालं असं , की माझ्या शाळेच्या whatsapp group वर एकाने ' दुर्बिणीतून दिसणारे आकाशदर्शन , ग्रह तारे , या विषयावर त्याचे अनुभव सांगितले . त्याला धन्यवाद देताना दुसऱ्या एकाने ग्रह या शब्दांचा खेळ सुंदर रित्या मांडला आणि मग बाकीचेही या खेळात सामील झाले . ते मजेदार संभाषण अस झालं .......
Thanks for sharing information on "Aakash" and "Graha" considering our "AaGrah".
With your lucid explainations you gave us a feeling as if we are on "ParaGraha".
We have made a "NiGraha" that we will learn this from you.
लगेच दुसऱ्याने त्यावर लिहिलं .....
When will we get your "AnuGraha" ?
त्यावर पुढचा म्हणतो ......
अशा meetings चा करु या मनात संग्रह!!!
त्यावर पुढची post आली .....
अशा meetings आणि आपला नको बाबा संधिविग्रह....
तेव्हा फार मजा वाटली आणि या विषयावर लिहावंसं वाटलं .
विज्ञानाच्या भाषेत अवकाशात तार्यांभोवती फिरणारा अस्वयंप्रकाशित गोळा म्हणजे ग्रह हो ना ? मात्र हा शब्द व्यवहारात इतक्याच अर्थाने आपण सर्व वापरत नाही .
साहित्यिक भाषेत ' ग्रह ' या शब्दाचे दोन अर्थ होतात , एक अवकाशातला आणि दुसरा समज , धारणा , समजूत , कल्पना , भावना , मत इत्यादी . वाक्यात ग्रहाचा अर्थ हा सकारत्मक घेतला तर समज होईल आणि नकारात्मक घेतला तर गैरसमज सुद्धा होऊ शकतो . आपण त्या शब्दाबद्दल काय ग्रह करून घेतला आहे त्यावर ते अवलंबून आहे , बरोबर ना ? जस कधी एखाद्याच्या आयुष्यात जेव्हा फार अडचणी येत असतात तेव्हा म्हणतात ग्रह फिरले , दुसरं काय ? तसेच जेव्हा काही वेळा एखाद्या व्यक्तीला त्याच्या आयुष्यात सफलता मिळत असते तेव्हाही हेच म्हणतात , ग्रह फिरले , अजून काय ? हो ना ? असो .
ग्रह या शब्दाला जोडून अनेक शब्द निर्माण झाले आणि त्याबरोबरच निर्माण झाले त्यांचे अनेक अर्थ .
वरील संभाषणात असणारे आग्रह , निग्रह , संग्रह , परग्रह , अनुग्रह , संधीविग्रह तर आहेतच , अजूनही अनेक आहेत . काही त्यातील आपल्या सर्वांना माहिती आहेत . काहींचा आपण व्यवहारात उपयोग करतो तर काही थोडेफार विस्मृतीत गेले म्हंटल तरी वावगं ठरणार नाही .
या शब्दांचे अर्थ आणि उपयोग बघतांना मजा येते . जसं आग्रह हा दुसऱ्याला करतात तर निग्रह हा स्वतः स्वतःसाठी करायचा असतो . एका अक्षराने अर्थात कित्ती फरक पडतो . संग्रह हा अनेक गोष्टींचा करता येतो . संग्रह हा आपल्याला आपल्या सवडी , आवडी प्रमाणे करता येतो तेच अनुग्रह मात्र कुणाचा तरी घ्यावा लागतो . अनुग्रह मिळणं हे त्या अनुग्रह देणाऱ्याच्या इच्छेवर अवलंबून असत . बरोबर ना ?
परग्रह म्हणजे दुसरा ग्रह मात्र कधी कधी कुणी व्यक्ती जरा वेगळी वागत असेल किंवा पेहराव जरा 'हटके ' असेल तर म्हणतात ना , हा परग्रहावरून आलेला दिसतोय .
उपग्रह हा परग्रहा सारखाच दुसरा एक शब्द . ग्रहांभोवती फिरणारा , तो उपग्रह . एक व्यक्ती जेव्हा कुण्या दुसऱ्या व्यक्ती च्या मागे मागे सारखी फिरत असेल , जसं मुलं छोटी असतांना आईच्या मागे मागे , तिच्या आजूबाजूला फिरत असतात अथवा लहान भाऊ किंवा बहीण मोठ्या दादा/ताईच्या मागे मागे फिरतात तेव्हाही हा शब्द वापरला जातो . हा झाला शब्दाचा सकारत्मक प्रयोग मात्र हेच एखाद्या ऑफिस मधील किंवा कुठल्या राजकीय गटातील चित्र असेल तर या शब्दाचा होणारा प्रयोग हा नकारात्मक अथवा उपहासात्मक असतो , असो .
अजून एक नेहमी ऐकिवात येणारा शब्द ग्रहण . ग्रहण म्हणजे पडलेली सावली , त्यामुळे झालेला अंधःकार मग ते सूर्य चंद्राचं असो वा आयुष्यात आलेलं सावट . त्यालाही आपण ग्रहणच म्हणतो , बरोबर ना ? पण ग्रहण चा अजून एक अर्थ आहे , घेणे , स्वीकार करणे , धारण करणे जसं पाणीग्रहण , अर्थग्रहण . अगदी अन्नग्रहण सुद्धा . पाणी ग्रहणाचेही दोन अर्थ होतात , एक म्हणजे पाणी घेणे अथवा पिणे आणि दुसरा अर्थ लग्न करणे .
ग्रहणीय हा अजून एक ग्रहण सारखाच शब्द . याचाही अर्थ घेणें , स्वीकारणें , ताबा घेणें , पकडणें असाच होतो . ग्रहण करण्यायोग्य ते ग्रहणीय .
प्रतिग्रह हाही शब्द स्वीकार करणे , ग्रहण करणे या अर्थी वापरल्या जातो . कुणी दिलेली वस्तू घेणे या साठीही हा शब्दप्रयोग केल्या जातो .
कुग्रह .....जो ग्रह पत्रिकेत त्या व्यक्तीसाठी चांगला नाही तो .
अवग्रह ....S S S स्वर लांबवण्यासाठी वापरतात तो .
ग्रहस्वर— कुठल्याही गीताच्या प्रारंभाचा जो स्वर असतो त्याला ग्रहस्वर म्हणतात .
उरोग्रह हा अजून एक नवीन शब्द कळला . उर शब्द आपल्या सर्वांना माहिती आहे . फुप्फुस आणि हृदय हे अवयव उरात असतात. त्या उराशीं संबंधित असलेल्या विकृतिला उरोग्रह म्हणतात म्हणजे आजकालच्या आपल्या सोप्या भाषेत heart किंवा lungs चे आजार .
गलग्रह हा अजून एक शब्द . आयुष्यात ओढवलेले संकट जे टळण कठीण आहे . कुणी गळा धरणं किंवा दाबण या अर्थीही हा शब्दप्रयोग होतो . घश्यात कफ होऊन श्वास गुदमरणे या अर्थीही हा शब्द उपयोगात येतो . गलग्रह चा गम्मत वाटणारा अजून एक अर्थ म्हणजे मासोळीचा काटा .
दहावा ग्रह असा अजून एक मजेदार शब्दप्रयोग होतो . हा शब्द पूर्वी जावयाला उद्देशून म्हंटल्या जात असे .
विग्रह
विग्रह म्हणजे युद्ध , लढाई ,
भांडण. याचा दुसराही एक अर्थ एकनाथी भागवतात आहे तो म्हणजे परमात्म्याचा अंश , स्थूलदेह , शरीर . त्यात लिहिलंय
'ब्रह्मांड तो विराटदेहो । त्याचा मुख्य भाग विग्रहो !
विग्रह शब्दाचा ' हा ' अर्थ कळला तेव्हा खरच या शब्दाबद्दल असणारा माझा ग्रह बदलला .
परिग्रह चा अर्थ होतो परिवार , लवाजमा , आश्रित लोक , खटला , कुटुंब . त्याचप्रमाणे परिग्रह याचा अजून एक अर्थ होतो कोणत्याहि वस्तूचा ताबा किंवा कबजा घेणें. जस जमीन, पाणी यांचा परिग्रह . तसेच याचे अनेक अर्थ होतात जसे घेणें , स्वीकारणें , गोळा करणें; जमविणें . पसारा . या वेगळ्या अर्थांची उदाहरणे एकनाथी भागवत आणि ज्ञानेश्वरीत आहेत
जो निर्द्वंद्व निरभिमान पहा हो । त्यास समूळ मिथ्या निजदेहो । तेथ देहसंबंधें परिग्रहो । उरावया ठावो मग कैंचा ।
सडे जे देखिले । ते ध्यानकासे लाविले । परिग्रही घातले । तरिया वरी ।'
आणि
समर्थु आपला खोडा । शिसें वाहवी जैसा होडा । तैसा भुंजौनि जो गाढा । परिग्रहो ।'
संदर्भाप्रमाणे अर्थ बदलत जातो . शब्द एकच मात्र श्लोकांप्रमाणे अर्थ वेगवेगळा होतो .
परिग्रह शब्दाला ' अ ' लावला की शब्द होतो अपरिग्रह . अपरिग्रह म्हणजे लोभ सोडणे. याचा अर्थ आपल्या मालकीच्या पण गरजेपेक्षा अधिक असलेल्या कोणत्याही गोष्टीचा शारीरिकरित्या , मानसिकरित्या व भावनिकरित्या त्याग करणे. यामुळे व्यक्तीला साधे आयुष्य जगण्यात मदत होते .
प्रग्रह असाही एक शब्द आहे . याचा अर्थ लगाम असा होतो .
आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु ।
बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ।।
हा श्लोक उपनिषदात आहे . आत्म्याला रथी म्हंटल आहे . शरीराला रथ , बुद्धीला सारथी आणि मनाला लगाम म्हंटल आहे .
मन हे सारथी असलेल्या बुद्धीच्या दिशेनं खेचलं गेलं किंवा मनानं बुद्धीचं ऐकायचं ठरवलं – ते बुद्धीच्या नियंत्रणाखाली आलं तर जीवनाचा रथ योग्य मार्गावरून दौडत राहील. उलट मनानं इंद्रियांचं ऐकलं तर हा रथ चुकीच्या मार्गाने जाऊ शकतो .
अबब , कित्ती हे शब्द न त्याचे विविध अर्थ . काही साधे , मजेदार तर काही गहन अर्थाचे . काही शब्द मनात हसू निर्माण करतात , काही राग तर काही भीती . काही अंतराळातील सफर घडवतात , ज्ञान देतात , तर काही आयुष्य कसे जगावे याची शिकवण देतात . या शब्दांचे व्यक्तिप्रमाणे , संदर्भानुसार तसेच आपापल्या झालेल्या अथवा केलेल्या ग्रहाप्रमाणे अर्थ बदलत जातात .
ज्ञानाने शब्द समजतात तर अनुभवाने शब्दांचे अर्थ . तुम्हाला काय वाटत ?
