संभाजीराजे

 संभाजीराजे

व्यक्ती आणि कृती या संदर्भातील हे दुसरं व्यक्तिमत्त्व ,  ज्याबद्दल लिहिण्याचा एक छोटासा प्रयत्न .

संभाजी राजे हा शब्द ऐकला की खरंच काय येतं मनात ? आदराची भावना , बरोबर ना ? त्या उत्तुंग व्यक्तीमत्वाला नतमस्तक होतो आपण . त्यांचा जीवनपट डोळयांसमोरून झरकन जातो . त्यांचं आईशिवाय असणार बालपण , जिजाऊंनी त्यांच्यावर केलेली मायेची पाखरण , त्यांना निरनिराळ्या प्रसंगातून मिळालेले राजकारणाचे धडे . शिवाजी महाराजांनी लहानपणापासून त्यांना दिलेले शिक्षण ,  शारीरिक कवायती पासून ते घुड्सवारी पर्यंत . तसेच भाषा , अर्थव्यवहार  राजकारणी डावपेच आणि इतरही   . एक एक प्रसंग डोळ्यांसमोर जेव्हाही येतो , नेहमी असच वाटतं , इतक्या लहान वयात कस केलं असेल त्यांनी ? या वयात तर साधं भाजी आणायलाही आपण मुलांना पाठवत नाही त्या वयात संभाजी राजांना शिवाजी महाराजांनी मिर्झा राजे जयसिंगांकडे ओलीस म्हणून पाठवले ? धन्य ते वडील आणि धन्य तो पुत्र . 

  

संभाजीराजांचा पूर्ण जीवनपट हा आत्ताच्या भाषेत बोलायचं तर सुरुवातीपासून शेवट पर्यंत चित्तथरारक आहे . मिर्झा राजे जयसिंगांकडे ओलीस म्हणून राहणं असो की वडिलांबरोबर आग्राहुन सुटका अगदी शिवाजी महाराज गेल्यानंतर अण्णाजी पंत आणि बाकी लोकांनी केलेली बंडाळी मोडून काढणं . कुठलीही गोष्ट सहजासहजी न मिळणे हे जाणवतं . तस पाहिलं तर एका छत्रपती चा मुलगा  . मात्र छत्रपतींचा मुलगा असूनही प्रत्येक वेळी स्वतःला सिद्ध करण्यासाठी त्यांनी केलेली प्रामाणिक आणि जीवापाड धडपड .  ती करण्यातच त्यांचं खूप आयुष्य  खर्ची पडलं , मग ते त्यांच्यावर आलेलं 'गोदावरी' नावाचं बालंट असो की अपमानित झाल्यामुळे रागाच्या भरात घेतलेलं दिलेर खानाला जाऊन मिळण्याचा निर्णय  . यातले काही निर्णय हे शिवाजी राजांची रणनीती होती असंही सांगितलं जातं , असो तो ऊहापोह करणं या लेखाच उद्दीष्ट नाही . त्यांचं चरित्र  वाचतांना जाणवते ती प्रत्येक ठिकाणी त्यांनी केलेल्या प्रयत्नांची पराकाष्ठा .  

असे कितीतरी प्रसंग आहेत की जे वाचतांना त्यांच्या मनाची होणारी तडफड जाणवते . मग ते दिलेर खानाकडून आल्यावर 'राजे तुम्ही चुकलात ' म्हणून शिवाजी राजांनी त्यांच्याकडे पाठ फिरवणं असो की त्यावेळेच्या परिस्थितीत नाईलाजाने  स्वतःच  स्वतःला राजा म्हणून घोषित केल्यावर सोयराबाईंना नजरकैदेत ठेवाव लागण .  ज्या पुतळाबाईंनी त्यांच्यावर अखंड , अविरत अशी माया केली त्या सती जातांना असहाय्य होऊन पाहणं अथवा राजरामांनी 'मलाही तुम्ही कैदेत ठेवणार का ' हे विचारल्यावर वाटणारं  दुःख   . प्रत्येक ठिकाणी जाणवते ती त्यांनी दुसऱ्यांच्या मनाला जपण्याची केलेली धडपड . स्वतःला त्रास झाला तरी तो न दाखवता कसोशीने केलेली अंमलबजावणी , मग ती वयक्तिक कर्तव्याची असो अथवा राजकीय . 

रणांगणात तसेच इतर प्रसंगात निरनिराळे  निर्णय घेतांना , घेतलेला निर्णय अंमलात आणतांना  जाणवलेली धडाडी आणि दृढनिश्चयी वृत्ती.   स्वतःच्या लोकांना प्रेरित करून जंजिऱ्याचा समुद्र बुजवुन सिद्धी पर्यंत पोहोचण्याची असो अथवा अवघे 9 वर्षाचे असतांना  कुणाला न कळत रायगडावर पोहोचण्यासाठी केलेली आग्रा ते रायगड ही  पायपीट .  बटूसारखे  नुसते वेषांतरच नाही तर संध्या , पूजा सगळं आत्मसात करून , त्याचं पालन करणं .  नाटक बेमालूम होणं  आवश्यक नाहीतर   पकडल्या जाण्याची भीती . काय आणि किती प्रसंग आहेत .  लिहावं तेवढं कमी . हे सर्व आठवतांना एक मात्र नेहमी जाणवतं , शिवाजीराजांना लोकांची जी साथ मिळाली ती मिळायला संभाजी राजांना फार कष्ट करावे लागले . शिवाजीराजांना घरची फारशी काळजी कधी करावी लागली नाही . ती बाजू जिजाऊंनी सांभाळली .  या बाबतीत मात्र संभाजींना घरचे कलह , राजकीय आंतरिक  बंडाळी तसेच बाहेरचे औरंगजेबाला सामील होणारे सरदार या सगळ्या बाजू सांभाळायला तारेवरची कसरत करावी लागली .

संभाजी राजांच्या हयातीत जी एकजूट साध्य झाली नाही ती त्यांच्या बलिदानाने साध्य झाली . त्यानंतर कितीतरी वर्ष महाराष्ट्र ने झुंज दिली , एकवेळ तर अशी आली की दिल्ली देखील काबीज केली . बरोबर ना ? पण हे सर्व होण्यासाठी संभाजी राजांना सर्वोच्च बलिदान द्यावे लागले . जर त्यावेळी एकजूट असती ,  छोट्या जहागिरीची इच्छा बाळगून त्यावेळच्या सरदारांनी औरंगजेबाला साथ दिली नसती  तर आज कदाचित महाराष्ट्राचा  इतिहास अजून काही निराळा असता . असो . 

दूरदर्शनवर मागे संभाजी serial झाली . ती फक्त त्यांच्या लढाया आणि रणनीती यावर आधारित नव्हती तर त्यांच्या आयुष्यातल्या निरनिराळ्या प्रसंगात त्यांना काय वाटलं असेल हेही त्यात शोधायचा , त्यांच्या मनाचा ठाव घेण्याचाही प्रयत्न त्या serial मध्ये  केला गेला  .  त्यांच्या स्वभावाचे निरनिराळे कंगोरे दाखवण्याचाही तो एक प्रयत्न होता .  ती serial बघतांना पुष्कळदा जाणवलं की आपल्या प्रत्येकातही एक संभाजी असतो , ज्याला खूपदा आजूबाजूच्या आपल्याच लोकांबरोबर स्वतःला सिद्ध करण्यासाठी लढा द्यावा लागतो . कधी स्वतःच चुकत नसल तरी ते  दुसऱ्याला पटवून देण्यात शक्ती  खर्च करावी लागते . कधी न आवडलेला निर्णय स्वीकारावा लागतो . आवडत नसतांनाही कुणा दुसऱ्याच्या चांगल्यासाठी ते करावं लागतं . कुणी दुय्यम वागणूक देत आहे हे जाणवून अपमानित वाटलं तरी ते नातेसंबंध टिकवण्यासाठी स्वतःला समजवाव लागतं . कधी कुठली व्यक्ती , तिचं वागणं हे चुकीचं आहे हे माहिती असूनही त्याकडे दुर्लक्ष करण्याचा मार्ग अवलंबावा लागतो , एक ना अनेक . 

संभाजीराजांच व्यक्तिमत्त्व फार उत्तुंग आहे यात काही वादच नाही . त्याबद्दल वाचतांना , जाणते अजाणतेपणी जाणवलेला हा एक कोपरा  खूप जणांना त्यांच्या अजूनच जवळ घेऊन जातो . काही प्रसंग वाचतांना कधी कधी आपणही कुठेतरी अनुभवलेले , आपल्यावर आलेले छोटे मोठे प्रसंग आठवतात आणि त्यावेळी त्यांच्या मनाची झालेली घालमेल मनाला स्पर्शून जाते .  आपणही कधी स्वतःलाच सिद्ध करण्यासाठी केलेली धडपड  त्यावेळी चटकन डोळ्यांसमोर येते आणि ते उत्तुंग व्यक्तिमत्त्व आपल्या फार परिचयाचं आहे असं जाणवतं . तुमचा अनुभव काय सांगतो ? 

#संभाजीराजे#