भाषा

 भाषा

भाषेची साधी व्याख्या म्हणजे  आपल्या अंतरंगातील मनोगत , भावना , विचार इत्यादि प्रगट करण्याचे साधन . थोडक्यात भाषा हे अभिव्यक्तीचे साधन आहे . हो न ? या साधनाचे स्वरूप नेमके कसे आहे, हे स्पष्ट करण्याचे प्रयत्न विशेषत्वाने होऊ लागले. त्यातूनच भाषाविज्ञान ही ज्ञानशाखाही विकसित होत गेली.

अक्षर अक्षर जोडलं की शब्द तयार होतात . शब्द शब्द जोडले की वाक्य तयार होतं . वाक्य वाक्य जोडत गेलं की तयार होते भाषा . 

अक्षर आणि शब्द जोडणं जेवढं महत्वाचं तेवढच तो बरोब्बर म्हणणंही . बरोबर न ? प्रत्येक अक्षराचा , शब्दांचा उच्चार कसा करावा याचं एक सुंदर प्रात्यक्षिक मी इतक्यातच पाहिलं , ऐकलं आणि लक्षात आलं की या आधी इतक्या महत्वाच्या गोष्टीकडे कधी मी लक्षच दिलं नव्हतं . कधी कुणी लक्षात आणूनही दिलं नव्हतं . त्यामुळे माझे उच्चार स्पष्ट  आहेत असा (गैर) समज होता माझा .

संत तुकाराम म्हणतात ,



आम्हा घरी धन शब्दांचीच रत्ने ।
शब्दांचीच शास्त्रे यत्न करू ।।1।।


                                                 
शब्दचि आमुच्या जीवाचे जीवन ।
शब्द वाटू धन जनलोका ।।2।।


तुका म्हणे पहा शब्दचि हा देव ।
शब्देची गौरव पूजा करू ।।3।।

हे सगळं जाणवलं जेव्हा अनघा मोडक यांच्या संवादशाळेत मी गेले . शाळेच्या पहिल्याच दिवशी माझं स्वतःच्या स्पष्ट उच्चारांबद्दल असलेलं मत स्पष्ट बदललं . कोणताही  शब्द बोलतांना प्रत्येक अक्षर कस उच्चारावं , आद्याक्षरांपासून ते  ओष्ठव्य , कंठव्य , तालव्य अशी सगळी वेगवेगळी अक्षरं कशी उच्चारावीत याच प्रात्यक्षिक पाहिल्यावर जाणवलं , कित्ती शिकायचं आहे अजून आपल्याला .

भाषा म्हणजे फक्त अक्षर , शब्द , वाक्य , विरामचिन्हे इतकंच आहे का ?  अक्षरांचे तयार केलेले  शब्दरुपी मणी  एकसारखे  माळेत गुंफले गेले की ती मोहक वाटते . ते मणी जर चकाकते मोती असतील तर क्या बात है . या माळेत असूनही न दिसणारा आणि त्या सर्व मोत्यांना बांधून ठेवणारा भावरुपी धागा हा त्या मौक्तिक माळेच सौन्दर्य अजूनच वाढवतो . तो धागा साध्या दोऱ्याचा असो , रेशमी असो ,चांदीचा अथवा सोन्याचा . तो फक्त नाजूक , सुबक  असून चालत नाही . सर्व मोत्यांना एकत्र धरून ठेवण्यासाठी ,  हवं तिथे वळवण्यासाठी तो मजबूतही असावा लागतो आणि लवचिकही .  शब्द अर्थ जरी सांगत असले तरी ते बोलतांना त्यात उमटणारा भावही तेवढाच महत्वाचा असतो . वाक्य बोलतांना एखाद्या अक्षरावर , शब्दावर  उच्चारतांना दिलेला जोर त्या त्या शब्दाचं वजन वाढवतात ,  त्यातला भाव प्रकट करतात तर कधी एखाद्या अक्षरावर किंवा शब्दावर दिलेल्या चुकीच्या जोरामुळे त्या शब्दाचं वजन कमी करतात तर कधी त्यात चुकीचा भाव उतरवतात ,  जो काही वेळा बोलणाऱ्या व्यक्तीच्या मनातही नसतो . 

जगात  कुठल्या भाषा बोलल्या जातात अस  कुणी कधी विचारलं की लगेच मराठी , हिंदी , संस्कृत , उर्दू , तेलगू , कानडी ,  इंग्रजी , जर्मन , फ्रेंच , रशियन अशी उत्तरच पटकन मनात येतात . वेगवेगळ्या जाती ,  धर्मांच्या , देशांच्या , प्रदेशांच्या भाषा वेगवेगळ्या असल्या तरी कुणी जसं म्हंटलय तस  प्रत्येक 10 मैलांवर भाषा बदलत जाते . बरोबर न ?  प्रत्येक भाषेला स्वतःचा एक बाज असतो , एक नाद असतो , एक लय असते . ती भाषा ऐकतांना  लगेच लक्षात येते . अगदी एकाच मोठया शहरात राहणारे  लोक सुद्धा निरीक्षण केलं तर नक्की शहरातल्या कुठल्या भागात राहत असतील हेही ओळखता येत . अर्थात बदलत्या काळानुसार भाषेत बदल होत गेल्याचही आपल्याला दिसून येत.

हे सगळं असलं तरी थोडा अजून विचार केला तर वाटतं , खरंच जगात इतक्याच भाषा आहेत का ? अजून कितीतरी भाषा आपण सगळे लहानपणापासून  ऐकतो , पाहतो आणि बोलतो .  टारझन आणि मोगली यांची भेट TV आणि पुस्तकांमधून झाल्यावर तर त्यांच्या त्या जंगलात राहण्याचं  , पशुपक्ष्यांशी बोलण्याचं  आकर्षण इतकं जास्त असतं की वेगवेगळे आवाज काढून भरपूर प्रयोगही केल्या जातात . बरोबर न ? 

स्वतःच्या भावना व्यक्त करण्यासाठी कित्ती भाषांचा प्रयोग आणि उपयोग सर्व प्राणिमात्र करतात . करपल्लवी , नेत्रपल्लवी ,  स्पर्शाची भाषा , नजरेची भाषा , प्रेमाची भाषा , देहबोली , शाळेत असतांना आपण सर्वांनी बोललेली पम ची भाषा , सांकेतिक भाषा , पशुपक्ष्यांची भाषा ,  सध्या प्रचलित असणारी संगणकाची भाषा या आणि अशा अजून खूप भाषा . काही भाषा या आपोआप येतात , काही निरीक्षण करून येतात तर काही शिकाव्या लागतात . काही वेळा विशिष्ट अर्थ व्यक्त करण्यासाठी  विशिष्ट शब्द ,   विशिष्ट खुणा अथवा संकेत किंवा टाळ्या , शिट्ट्यांचे आवाज , प्राण्यांचे आवाज हेही वापरल्या जातात .  

छोटं बाळही भूक लागली की त्याच्या भाषेत बरोब्बर दूध हवं हे सांगत . इतकंच कशाला जर आपल्याघरी पाळीव प्राणी असेल तर तो आपले शब्द ,  भाषा थोड्याच दिवसात समजू लागतो .  तसच त्याच्या चेहऱ्यावरचे भाव , त्याला काय सांगायचं आहे  मग ते म्याव म्याव  असो , भु भु असो ,  हंबा असो किंवा अजून काही आपल्यालाही त्याची भाषा हळूहळू समजू लागते .  प्रकाश आमटे किंवा अजून तत्सम लोक वाघाच्या , सिंहाच्या डरकाळ्या , माकडाचे चित्कार  तसच  अजूनही निरनिराळ्या प्राण्यांना काय म्हणायचंय हे त्यांच्या आवाजावरून , देहबोलीवरून , हालचालींवरून समजू शकतात . ते प्राणीही या लोकांची भाषा समजतात . एकमेकांशी बोलण्यासाठी दोघांची भाषा एकच असावी असा काही नियम नाही . हो न ?

हा विचार मनात आल्यावर हेही लक्षात येत की भाषा ही फक्त आवाजाने , खाणाखुणा करून किंवा स्पर्शानेच बोलली जाते असंही तर नाही . ती ओळखलीही जाते . आपल्या जवळच्या व्यक्तीच्या मनात काय आहे हे कळण्यासाठी भाषेची गरज भासत नाही . मनाने मनाशी बोलण्याची भाषा ही न शिकवताच येते  . आपल्या लोकांबरोबर ती बोलता यायला हवी , त्यांची  समजायला हवी , आणि त्यांच्या पर्यंत ती पोहोचवताही यायला हवी . काय ? वाटतं न असं ? 

मनापासून व्यक्त केलेली आपल्या मनाची भाषा लोकांच्या मनापर्यंत पोहीचवण्यात आणि त्यांनी बोललेली भाषा ओळखण्यात आपण सर्व यशस्वी होऊ हीच मनीषा .





#computerlanguage, #संवादशाळा,